बिबाह पंचमी: युगयुगान्तरको आदर्श परम्परा

 बिबाह पंचमी हिन्दू धर्मको एक महत्त्वपूर्ण आदर्श पर्व हो, जसले मिथिला र अयोध्याको सांस्कृतिक र धार्मिक सम्बन्धलाई झल्काउँछ। यो पर्व त्रेतायुगको घटनासँग जोडिएको छ, जहाँ भगवान् श्रीराम र देवी सीताको विवाह भएको विश्वास गरिन्छ। नेपालका तराई क्षेत्रमा, विशेष गरी जनकपुरधाममा यो पर्व निकै धूमधामका साथ मनाइन्छ।। बिबाह पंचमीको आफ्नै ऐतिहासिक पृष्ठभूमि रहेको छ । बिबाह पंचमिको एतिहासिक पृष्ठभुमि अन्तर्गत वाल्मीकि रामायणका अनुसार, मिथिलाका राजा जनकको खेतमा हलो जोत्दाखेरि देवी सीता प्रकट भएकी थिइन्। राजा जनकले उनलाई पुत्रीसरह पाले। जब सीता युवतीको उमेरमा भइन्, जनकले उनको विवाहका लागि स्वयंवर आयोजना गरे। स्वयंवरको प्रमुख शर्त थियो- शिवजीको धनुष पिनाक उठाएर त्यसलाई तोड्नु। यो धनुष त्यस समयका महा शक्तिशाली योद्धा राजाहरुले तोडन प्रयत्न गरेपनि सम्भव भएन । उनिहरु असफल भए । असम्भव कार्य केवल अयोध्याका राजकुमार रामले सम्पन्न गरे। यसपछि राम र सीताको विवाह सम्पन्न भयो, जुन धार्मिक दृष्टिले आदर्श दाम्पत्य जीवनको प्रतीक मानिन्छ। यो पर्व अर्थात बिबाह पंचमी मनाउने परम्परा विशेषगरी मार्गशीर्ष शुक्ल पक्षको पञ्चमी तिथिमा मनाइन्छ। यो पर्व पाँच दिनसम्म विभिन्न धार्मिक विधिहरू १. पेसवानी: अयोध्याबाट जन्तीको प्रतीकात्मक स्वागत। २. तिलक: जनकपुरका मठमन्दिरमा पूजा र तिलक समारोह। ३. मटकोर: माटोको पूजा, जसले शुभता र सम्पन्नताको प्रतीक मानिन्छ। ४. कन्या दान: राम र सीताको प्रतीकात्मक विवाह सँगै अन्तिममा रामको जन्तीलाई सांस्कृतिक रूपमा बिदा अर्थात बिदाइ का साथ मनाउने गरिन्छ । मुख्य रुपमा बिबाह पंचमिको लागी प्रसिद्ध जनकपुरधामको अनेक महत्त्व छन । जनकपुरधाम बिबाह पंचमीको प्रमुख केन्द्र हो। यहाँको जानकी मन्दिर अद्भुत वास्तुकलाको उदाहरण हो, जहाँ यो पर्व विशेष धार्मिक उत्साहका साथ मनाइन्छ। जनकपुरधाममा भारत र नेपालबाट लाखौँ श्रद्धालुहरू सहभागी हुन्छन्। श्रीराम-जानकीको जीवनदर्शन र सामाजिक मूल्यमाथि केन्द्रित झाँकी तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमले यस पर्वलाई अझ आकर्षक बनाउँछ। मिथिला क्षेत्रमा मनाइने यि बिबाह पंचमिले सांस्कृतिक र सामाजिक सन्देश पनि समुदायमा दिने गरेका हुन । बिबाह पंचमी केवल धार्मिक पर्व मात्र नभएर दुई समुदाय र दुई देशबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउने सेतु हो। राम-सीताको विवाहले दाम्पत्य जीवनमा प्रेम, समर्पण र धर्मपालनको आदर्श स्थापित गरेको छ। पांचसिन सम्म उत्साह उमंगको साथ राम र सिताको बिबाहको सम्झनामा मनाइने बिबाह पंचमी युगयुगान्तरदेखि मनाइँदै आएको आदर्श पर्व हो, जसले हिन्दू धर्म, परम्परा र मिथिलाको सांस्कृतिक धरोहरलाई जीवित राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यो पर्वले धार्मिक आस्था र सामाजिक एकताको भावनालाई सुदृढ पार्दै युगौँयुगसम्म प्रेरणा दिनेछ।