चाडपर्वको बजार : उपभोक्ता आफैँ पनि सचेत बनौँ

चाडपर्व नजिकिँदै जाँदा सिरहाका बजारहरूमा चहलपहल बढ्न थालेको छ। दशैँ, तिहार, छठलगायतका पर्वसँगै कपडा, खाद्यान्न, मिठाइ, फलफूल, मसलाजन्य वस्तु, विद्युतीय सामग्री तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुको खरिदबिक्री बढ्ने गर्छ। यही समयमा बजारमा माग बढ्ने भएकाले केही व्यवसायीले मूल्य बढाउने, गुणस्तरमा सम्झौता गर्ने, म्याद गुज्रिएका वस्तु बिक्री गर्ने वा उपभोक्तालाई वास्तविक मूल्यभन्दा बढी रकम तिराउने जोखिम पनि बढ्न सक्छ। त्यसैले चाडपर्वको बजारमा उपभोक्ता स्वयं सचेत हुनु जति आवश्यक छ, बजार अनुगमन गर्ने राज्यका निकाय पनि त्यत्तिकै जिम्मेवार र सक्रिय हुनुपर्छ। सिरहाका उपभोक्ताले चाडपर्वको खरिदारी गर्दा सबैभन्दा पहिले मूल्य, गुणस्तर र म्याद हेर्ने बानी बसाल्न आवश्यक छ। प्याकेटबन्द खाद्यान्न, पेय पदार्थ, मसला, मिठाइ तथा अन्य सामग्री खरिद गर्दा उत्पादन मिति, उपभोग गर्न मिल्ने अन्तिम मिति, लेबल, तौल र मूल्य स्पष्ट रूपमा हेर्नुपर्छ। पसलमा मूल्यसूची राखिएको छ कि छैन भन्ने कुरामा पनि ध्यान दिनुपर्छ। बिल नलिई सामान खरिद गर्ने प्रवृत्तिले उपभोक्तालाई पछि गुनासो वा उजुरी गर्न कठिन बनाउँछ। त्यसैले सम्भव भएसम्म प्रत्येक खरिदको बिल वा रसिद लिनु उपभोक्ताको महत्वपूर्ण सुरक्षाकवच हो। मूल्य तुलना गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। एउटै वस्तुको मूल्य पसलअनुसार फरक हुन सक्ने भएकाले हतारमा खरिद गर्नुको सट्टा कम्तीमा दुई–तीन स्थानमा मूल्य बुझेर सामान किन्न सकिन्छ। अत्यधिक सस्तो मूल्य देखेर गुणस्तरमा शंका लाग्ने वस्तु खरिद गर्नु हुँदैन भने अत्यधिक मूल्य मागिएको अवस्थामा त्यसको आधारसमेत खोज्नुपर्छ। विशेषगरी चाडपर्वका नाममा कृत्रिम अभाव सिर्जना गरी मूल्य बढाउने वा उपभोक्तालाई बाध्य पार्ने काम भएमा सम्बन्धित निकायमा जानकारी गराउनु आवश्यक छ। मिठाइ तथा पकवानजन्य वस्तुमा उपभोक्ता अझ बढी सचेत हुनुपर्छ। रंग, गन्ध, स्वाद वा स्वरूप अस्वाभाविक देखिएमा त्यस्ता वस्तु खरिद नगर्नु राम्रो हुन्छ। खाद्य वस्तु खुला र अस्वच्छ अवस्थामा राखिएको छ भने त्यसको गुणस्तरबारे प्रश्न उठाउनुपर्छ। स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएका वस्तुमा ‘सस्तो’ भन्दा ‘सुरक्षित र गुणस्तरीय’ वस्तुलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। तर बजारलाई जिम्मेवार बनाउने दायित्व उपभोक्ताको मात्र होइन। स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन, घरेलु तथा साना उद्योगसम्बन्धी निकाय, खाद्य तथा गुणस्तरसम्बन्धी निकाय, वाणिज्यसम्बन्धी सरकारी संयन्त्र र उपभोक्ता अधिकारसँग सम्बन्धित संस्थाहरूले चाडपर्वअघि र चाडपर्वको अवधिमा नियमित, प्रभावकारी र निष्पक्ष बजार अनुगमन गर्नुपर्छ। अनुगमन केवल केही पसलमा पुगेर फोटो खिच्ने औपचारिकतामा सीमित हुनु हुँदैन। मूल्य, तौल, गुणस्तर, म्याद, बिल, भण्डारण तथा बजार व्यवहारको वास्तविक अवस्था परीक्षण गरिनुपर्छ। अनुगमनका क्रममा कमजोरी भेटिएमा कानुनअनुसार कारबाही हुनुपर्छ। तर इमानदारीपूर्वक व्यवसाय सञ्चालन गरिरहेका व्यवसायीलाई अनावश्यक दुःख दिने र गल्ती गर्नेहरूलाई प्रभाव वा पहुँचका आधारमा उन्मुक्ति दिने प्रवृत्तिले बजार अनुशासन कमजोर बनाउँछ। त्यसैले बजार अनुगमन पारदर्शी, तथ्यमा आधारित र समान व्यवहारमा आधारित हुन जरुरी छ। चाडपर्व खुशी, सद्भाव र पारिवारिक मिलनको अवसर हो। यही अवसरलाई कसैको नाफाखोरी, ठगी वा उपभोक्ता शोषणको माध्यम बन्न दिनु हुँदैन। व्यवसायीले उचित मूल्यमा गुणस्तरीय वस्तु उपलब्ध गराउने संस्कार विकास गर्नुपर्छ भने उपभोक्ताले पनि आफ्नो अधिकारसँगै आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ। सचेत उपभोक्ता, जिम्मेवार व्यवसायी र सक्रिय नियामक निकाय—यी तीन पक्षबीचको सहकार्यले मात्र सिरहाको चाडपर्व बजारलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र उपभोक्तामैत्री बनाउन सक्छ। यसपालिको चाडपर्वमा एउटा सानो संकल्प गरौँ—सामान किन्दा मूल्य हेरौँ, म्याद हेरौँ, तौल हेरौँ, बिल लिऔँ र गलत देखे आवाज उठाऔँ। उपभोक्ताको एक मिनेटको सचेतनाले ठगीबाट बच्न मात्र होइन, समग्र बजारलाई जिम्मेवार बनाउन पनि ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ। — सम्पादकीय प्रदेश टाइम्स दैनिक